Krótka historia
Soboru Watykańskiego II


25 stycznia 1959

Papież bł. Jan XXIII ogłasza wolę zwołania soboru


17 maja 1959 - Uroczystość Zesłania Ducha Świętego

Papież powołuje Komisję Przedprzygotowawczą pod przewodnictwem sekretarza stanu kard. Domenico Tardiniego. Jej zadaniem jest zebranie wstępnych uwag co do pragnień i oczekiwań całego ludu Bożego odnośnie do przyszłego Soboru. W ciągu kilku tygodni Komisja rozsyła ponad 300 pism okólnych łącznie do prawie 2,6 tys. biskupów, 156 przełożonych zakonnych, 62 uczelni katolickich i czołowych osobistości Kościoła powszechnego. W ciągu roku sami tylko biskupi z całego świata nadsyłają przeszło 2,7 tys. odpowiedzi, a 60 uniwersytetów katolickich – szczegółowe opracowania na ten temat.


29 czerwca 1959 - Uroczystość Piotra i Pawła

Ukazuje się pierwsza encyklika Jana XXIII zatytułowana Ad Petri Cathedram, w której wymienia on cele tego zgromadzenia: „przyczynianie się do wzrostu wiary katolickiej, odnowy obyczajów ludów chrześcijańskich i przystosowanie prawnych reguł Kościoła do potrzeb i wymogów naszych czasów”.


31 stycznia 1960

Na zakończenie Synodu Diecezji Rzymskiej Papież oświadcza, że przyszłe zgromadzenie będzie się nazywało „Sobór Watykański II”, a zatem nie należy go uważać za kontynuację Vaticanum I, chociaż tamten nigdy nie został zamknięty. Rozpoczęty 8 grudnia 1869 r. Sobór Watykański I, w gruncie rzeczy nigdy nie został oficjalnie zakończony – bł. Pius IX ogłosił 20 października 1870, że odracza jedynie jego obrady do bardziej odpowiedniej chwili w związku z wybuchem kilka miesięcy wcześniej wojny francusko-pruskiej. Z Rzymu wycofano wtedy żołnierzy francuskich, którzy mieli bronić Papieża przed wojskami Garibaldiego, które w tej sytuacji zajęły Wieczne Miasto, kładąc kres istnieniu Państwa Kościelnego i doczesnej władzy papieży. Wielokrotnie więc powracała idea nie tyle zwołania nowego Soboru, ile raczej wznowienia obrad tamtego pierwszego. Takie zamiary żywił np. Pius XI (1922-39), który chciał omówić najbardziej nabrzmiałe problemy Kościoła. Ostatecznie jednak do tego nie doszło, ponieważ nad Europą i światem zawisła groźba wojny, oddalając perspektywę zwołania nowego Soboru. Również następny papież Pius XII (1939-58) rozważał możliwość zwołania soboru i nawet powołał w tym celu kilka komisji. Po 4 latach prac, prowadzonych w największej tajemnicy wraz z Kongregacją Świętego Oficjum, Papież rozwiązał komisje, zanim zdołały one wypracować jakieś konkretne postanowienia. Główną przyczyną takiego posunięcia były poważne rozbieżności między członkami komisji i kongregacji. Dopiero bł. Jan XXIII, którego ze względu na podeszły wiek w chwili wyboru (miał prawie 77 lat) uważano za „Papieża przejściowego”, zdobył się na śmiały i dalekosiężny krok ogłoszenia Soboru Watykańskiego II.


15 kwietnia 1960 - Wielki Piątek

W Wielki Piątek Jan XXIII udaje się do Bazyliki Krzyża Jerozo­limskiego na popołudniową liturgię. Nie celebruje jej, ale z wielką aten­cją w niej uczestniczy. Liturgia tego niezwykłego dnia składa się z kilku części, między innymi ze wspaniałej i starodawnej Modlitwy Powszechnej; prawdziwie uniwersalnej, za wszyst­kich, w tym za Żydów. Do tej chwili zachęta do modlitwy za Żydów zawierała przymiotnik o pejoratyw­nym zabarwieniu: „Oremus pro perfidis Judaeis” (Módlmy się za przewrotnych Żydów). Od wieków tak przywykli modlić się wszyscy chrześcijanie; i o dziwo, nikogo to nie raziło! Owego dnia stało się coś niezwykłego! Papież natychmiast, podczas trwania liturgii, wezwał swego mistrza ceremonii abpa Dante i nakazał mu spowodowanie wykreślenia raz na zawsze ze wszystkich ksiąg liturgicznych przymiotnika„przewrotny” w odniesieniu do Żydów. Gest papieża był tak ostentacyjny, że nie mógł pozostać niezauważony przez obecnych na nabożeństwie i obserwatorów. Wieść o tym, lotem błyskawicy obiegła świat i raz na zawsze odmieniła sposób myślenia o naszych „starszych braciach w wierze”. Znacząco wpłynęła na kształt roboczych schematów i w konsekwencji końcowych dokumentów soboru o Ekumenizmie i innych.


8 grudnia 1960

W bazylice Matki Boskiej Większej Ojciec Święty powierza Maryi przygotowania do Soboru.


12 - 20 czerwca 1961

Pierwsze posiedzenie Centralnej Komisji Przygotowawczej pod przewodnictwem Papieża z udziałem 31 kardynałów, 2 patriarchów, 12 arcybiskupów i biskupów, 4 przełożonych generalnych zakonów i 23 doradców – rozpoczęcie trzeciego etapu przygotowań. Podczas kolejnych spotkań opracowano łącznie 59 schematów; dyskutowano m.in. sprawę zaproszenia na Sobór braci odłączonych. Przesądza tu stanowisko Papieża, który opowiada się zdecydowanie za ich obecnością.


25 grudnia 1961

Konstytucją apostolską "Humanae salutis" Ojciec Święty ostatecznie „zapowiada i zwołuje” Sobór, dopuszczając do udziału w nim także biskupów pomocniczych. Nadto Papież oznajmia, że jako obserwatorzy w Soborze wezmą udział niekatolicy.


2 luty 1962

Na mocy motu proprio„Concilium” Jan XXIII wyznacza datę rozpoczęcia Soboru na 11 października tegoż roku.


6 luty 1962

Do biskupów katolickich całego świata rozesłano pierwszych siedem schematów:


6 sierpnia 1962

W motu proprio "Appropinquante Concilio" Papież ogłasza regulamin Soboru i powołuje Prezydium tego zgromadzenia. Jego sekretarzem generalnym mianuje wybitnego kanonistę abp. Pericle Feliciego. Regulamin przewiduje m.in. trzy rodzaje posiedzeń, przy czym na każdym z nich obowiązuje zasada większości 2/3 głosów: sesje publiczne, pod przewodnictwem Papieża – dla uchwalania poszczególnych dokumentów, kongregacje generalne, pod kierunkiem jednego z 10 przewodniczących, mianowanych przez Papieża – do dyskusji nad schematami dokumentów i prace w 10 komisjach tematycznych przygotowywanie schematów przyszłych dokumentów; status komisji otrzymuje też wkrótce Sekretariat Jedności Chrześcijan.


23 września 1962

Lekarze stwierdzają pierwsze objawy nieuleczalnej choroby Papieża.


4 października 1962

Pociągiem Ojciec Święty pielgrzymuje do Loreto i Asyżu w intncji Soboru; pierwszy od ponad stu lat wyjazd Papieża poza Rzym i Castel Gandolfo.


8 pażdziernika 1962

Jan XXIII przyjmuje przybyłych na Sobór biskupów polskich z prymasem kard. Stefanem Wyszyńskim na czele. W przemówieniu do nich nawiązuje do„ziem zachodnich po wiekach odzyskanych”.


11 października 1962

UROCZYSTE OTWARCIE SOBORU WATYKAŃSKIEGO II

W przemówieniu do blisko 3 tys. ojców soborowych Papież mówi o wielkiej„radości Kościoła, gdyż dzięki szczególnemu darowi Opatrzności Bożej nadszedł w końcu tak bardzo upragniony dzień, w którym przy Grobie św. Piotra i pod opieką Najświętszej Maryi Panny, której godność Bożego Macierzyństwa uroczyście dziś obchodzimy, rozpoczyna się Ekumeniczny Sobór Watykański II”. Ojciec Święty przypomina znaczenie Soborów Powszechnych w dziejach Kościoła, genezę i powody zwołania tego zgromadzenia oraz mówi o stojących przed nim zadaniach i oczekiwaniach, wymieniając wśród nich obronę i propagowanie prawdy, szerzenie nauki katolickiej w dzisiejszym świecie, unikanie błędów doktrynalnych oraz działania na rzecz jedności chrześcijan i ludzkości.

Wieczorem do zgromadzonej młodzieży z lampionami na placu św. Piotra papież przemawia z okna apartamentu w sposób zadziwiający. Wielkie wydarzenie, historyczne wydarzenie na oczach świata „spectaculum mundi facti sumus” , nawet ten piękny księżyc zdaje się dziwić temu, co się dziś rano stało. Kiedy wrócicie do domu przytulcie i ucałujcie dzieci mówiąc im że jest to pozdrowienie od papieża. (oklaskom i owacjom nie było końca).


13 października 1962

Pierwsze posiedzenie plenarne (kongregacja generalna). Papież mianuje 10 współprzewodniczących, którzy na zmianę będą kierować obradami, wśród nich kard. Stefan Wyszyński. Kardynałowie Achille Liénart i Joseph Frings odrzucają spisy kandydatów na członków komisji soborowych i żądają czasu na wzajemne poznanie się. Obradujący postulat ten przyjmują jednogłośnie, co zostaje odebrane jako porażkę centralizmu i władzy Kurii Rzymskiej.


16 października 1962

Wybór 160 członków komisji soborowych z 42 krajów ze wszystkich kontynentów.


20 października 1962

Podczas III kongregacji generalnej ojcowie soborowi wystosowują orędzie do świata, zawierające m.in. „pożegnanie” Kościoła z triumfalizmem i mówiące, że Kościół służy ludziom, ma obowiązek troszczyć się o godność osoby ludzkiej, o pokój ludów i sprawiedliwość społeczną. Powszechnie uważa się, że jest to jeden z najważniejszych dokumentów uczestników tego wydarzenia, który wywarł następnie wielki wpływ na materiały soborowe o wolności religijnej i o duszpasterskiej działalności Kościoła w świecie współczesnym.


13 października 1962

Ojciec Święty odwiedza kościół św. Andrzeja na Kwirynale, gdzie wraz z kard. Stefanem Wyszyńskim i pozostałymi polskimi ojcami soborowymi składa hołd relikwiom św. Stanisława Kostki.


20 października 1962

Wokół projektu dokumentu o liturgii zaistniała sytuacja patowa:1368 ojców soborowych opowiadało się za przerwaniem dyskusji i odesłaniem projektu do komisji, 822 było przeciw, ale do wymaganej większości 2/3 zabrakło 92 głosów. W ten kryzys wkracza Papież, przerywając dyskusję i nakazując przepracowanie projektu.


7 grudnia 1962

W głosowaniu nad IV rozdziałem schematu o liturgii 1922 ojców jest za jego przyjęciem, 11 – „przeciw”, a 180 wstrzymuje się od głosowania (5 głosów nieważnych).


8 grudnia 1952 - ZAMKNIĘCIE I SESJI

Papież, już poważnie chory, ukazuje się jedynie na krótko, aby wygłosić przemówienie.


20 maja 1963

Ostatni list Jana XXIII do biskupów świata, poświęcony przygotowaniom uroczystości Zesłania Ducha Świętego, a przy tym podkreślający „zasadniczo duszpasterski cel Soboru”, jest to swego rodzaju testament gasnącego Papieża.


3 czerwca 1963

O godz. 19.09 Papież umiera w swym apartamencie w Pałacu Apostolskim; Sobór zostaje zawieszony do czasu wyboru nowego Następcy św. Piotra.


21 czerwca 1963

Arcybiskup Mediolanu kard. Giovanni Battista Montini zostaje wybrany nowym papieżem, przyjmując imię Paweł VI.


22 czerwca 1963

W orędziu radiowym do świata z Kaplicy Sykstyńskiej, w obecności 79 kardynałów, nowy Biskup Rzymu deklaruje: „Poświęcimy wszystkie nasze siły na kontynuowanie Soboru Watykańskiego II (...). Musi to być pierwsza myśl naszego pontyfikatu, aby głosić coraz jaśniej światu, że oczekiwane i gorąco upragnione zbawienie można znaleźć tylko w dobrej nowinie Jezusa”.


30 czerwca 1963

Uroczysta intronizacja nowego Papieża,

który w przemówieniu mówi o swych oczekiwaniach związanych z Soborem: m.in. winien on przyczynić się do wzrostu moralnych sił Kościoła, ma odmłodzić jego język i przystosować go do wymogów naszych czasów, a także przedstawić Kościół braciom odłączonym tak, aby łatwiej mogli się z nim spotkać w miłości.


14 września 1963

Papież ogłasza dwa listy: w jednym – Horum Temporum potwierdza 29 IX jako dzień otwarcia II sesji Soboru a w Cum Proximus wzywa wszystkich do pokuty i modlitwy w intencji przygotowań do niej.


21 września 1963

W przemówieniu do Kurii Rzymskiej Ojciec Święty zapowiada jej reformę poprzez jej uproszczenie, zdecentralizowanie i umiędzynarodowienie, a zarazem poszerzenie dzięki wprowadzeniu do niej biskupów diecezjalnych; wspomina też o możliwości utworzenia synodu biskupów ponad Kurią Rzymską wyraża pragnienie, aby była ona przykładem i wzorem, a nie anonimową spółką i machiną biurokratyczną.


29 września 1963 – POCZĄTEK II SESJI SOBORU.

W przemówieniu powitalnym Papież podkreśla wyłączne ukierunkowanie tego zgromadzenia na Chrystusa oraz modli się „pokornie do Boga, aby wybaczył nam naszą współodpowiedzialność za podziały” i prosił o przebaczenie „naszych braci, jeśli musieli poczuć się zranieni przez nas”.


30 września 1963

* Pierwsza kongregacja generalna II sesji rozpoczyna się od debat nt. całkowicie zmienionego w okresie między sesjami schematu o Kościele;

* po raz pierwszy w Soborze wzięło udział 11 świeckich audytorów.

* abp Casimiro Morcillo z Saragossy proponuje zaproszenie także obserwatorów niechrześcijańskich.


1 października 1963

Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński mówi o potrzebie zastąpienia pojęcia „Kościół walczący” (Ecclesia militans) słowami „Kościół uświęcający i ożywiający” (Ecclesia sanctificans et vivificans).


4 października 1963

- Kardynał-moderator Julius Döpfner poddaje pod dyskusję wniosek w sprawie włączenia (lub nie) schematu o Matce Bożej do schematu o Kościele;

- kard. Rufin I. Santos z Manili był przeciwny, a kard. F. König – za;

- głosowanie w tej sprawie wyznaczono na 28 X;

- IV rozdział schematu o liturgii zostaje przyjęty przy 552 głosach wstrzymujących się.


27 października 1963

W I rocznicę śmierci ojcowie soborowi wspominają Jana XXIII, którego postać przywołuje w wielkim przemówieniu kard. Léo Suenens z Belgii.


22 listopada 1963

W 60. rocznicę motu proprio Piusa X o odnowie liturgii w świecie, odbywa się ostatnie głosowanie nad całym schematem o liturgii: 2158 ojców soborowych (na 2178 obecnych w auli) opowiada się za przyjęciem tego dokumentu.


4 grudnia 1963 - ZAMKNIĘCIE II SESJI

Papież i biskupi aprobują Konstytucję o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium (2147 głosów za, 4 – przeciw) i Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli Inter mirifica (1960 i 164).


4-6 stycznia 1964

Pierwsza zagraniczna podróż Pawła VI – do Ziemi Świętej – ma charakter ekumeniczny i stoi pod znakiem otwierania się Kościoła na kontakty z judaizmem i Żydami: Papież spotyka się m.in. z patriarchami prawosławnymi – konstantynopolskim Atenagorasem I i jerozolimskim Benedyktem.


27 kwietnia 1964

Ojciec Święty przesyła życzenia z okazji Wielkanocy prawosławnej patriarsze moskiewskiemu Aleksemu I (odpowiedział on na nie w serdecznym tonie 13 V).


6 czerwca 1964

Patriarcha moskiewski Aleksy I przesyła list Pawłowi VI w 1. rocznicę śmierci Jana XXIII (Papież odpowiedział nań 9 VI).


23 czerwca 1964

W przeddzień święta św. Jana Chrzciciela, swego patrona, Paweł VI oznajmia, że na początku III sesji Soboru prześle do greckiego miasta Patras relikwię głowy św. Andrzeja, znajdującą się w bazylice św. Piotra; jako znak pojednania.


6 sierpnia 1964

W swej pierwszej encyklice "Ecclesiam suam" Papież podsumowuje dotychczasowy przebieg Soboru słowem „dialog”;


14 września 1964 - POCZĄTEK III SESJI

W przemówieniu powitalnym Papież zajmuje się niemal wyłącznie miejscem biskupów w Kościele i ich stosunkami z Następcą św. Piotra, podkreślając, że należy w tym zakresie uzupełnić nauczanie Soboru Watykańskiego I; dlatego główny akcent w czasie tej sesji musi być położony na schemat „O Kościele”, podczas gdy sprawy duszpasterskie zejdą na dalszy plan.


15 września 1964

Podczas audiencji u Pawła VI kard. Stefan Wyszyński przedstawia mu memoriał Konferencji Episkopatu Polski w sprawie ogłoszenia Najświętszej Maryi Panny Matką Kościoła oraz wręcza mu Księgę Czuwania Soborowego i różaniec z Jasnej Góry.


15 września - 19 listopada 1964

W obradach uczestniczą audytorzy świeccy, a od 23 IX także audytorki świeckie, wszyscy oni są działaczami międzynarodowych organizacji katolickich; później liczba zaproszonych świeckich wzrasta do 71, z których jednak nie wszyscy z różnych powodów mogą przybyć do Rzymu, toteż w praktyce w obradach bierze udział ok. 50 obserwatorów świeckich. Z Polski uczestniczy prof. Stefan Swieżawski; drugim Polakiem jest p. Habicht ze Szwajcarii.


16 września 1964

Prymas Polski kard. Stefan Wyszyński wygłasza przemówienie nt. Maryi Matki Kościoła (Mater Ecclesiae), przyczyniając się do nadania Jej tego tytułu przez Pawła VI, na zakończenie III Sesji.


13 listopada 1964

Zamiast kongregacji generalnej greckomelchicki patriarcha katolicki Antiochii abp Maximos IV Saigh wraz z innymi biskupami i archimandrytami obrządków wschodnich odprawia liturgię w obrządku bizantyńskim; Papież uroczyście przechodzi przez kościół ze swoją tiarą i składa ją na ołtarzu jako dar dla ubogich – od tego czasu on i jego następcy już jej nie używają.


21 listopada 1964 - ZAMKNIĘCIE III SESJI

Papież ogłasza Najświętszą Maryję Pannę Matką Kościoła, co wywołuje wielkie owacje ze strony ojców soborowych; uchwalono 3 dokumenty: Konstytucję dogmatyczną o Kościele Lumen gentium (2151 głosów za, 5 – przeciw), Dekret o katolickich Kościołach wschodnich Orientalium Ecclesiarum (2110 - 14) i Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio (2137 - 11).


2 - 5 grudnia 1964

Wizyta apostolska Pawła VI w Indiach z okazji 38. Międzynarodowego Kongresu Eucharystycznego w Bombaju – jest to nie tylko pierwsza podróż Biskupa Rzymu do Azji, ale także pierwsze duże międzynarodowe wydarzenie kościelne po ogłoszeniu „wielkiej konstytucji Kościoła”, jaką jest dokument Lumen gentium.


14 września 1965 - POCZĄTEK IV SESJI SOBORU


15 września 1965

Papież ogłasza motu proprio "Apostolica sollicitudo", ustanawiające (a właściwie przywracające po wiekach) instytucję Synodu Biskupów, którego większość uczestników stanowić mają delegaci mianowani przez episkopaty krajowe, do Papieża zaś należy ustalenie terminu i tematu zgromadzenia synodalnego; dokument przewiduje możliwość zwoływania Synodów powszechnych i zwyczajnych, a także regionalnych, które by podejmowały tematy jednego kontynentu, i specjalnych dla omówienia zagadnień szczególnych.


4 - 5 października 1965

W toku pierwszej w dziejach wizyty w nowojorskiej siedzibie Organizacji Narodów Zjednoczonych Biskup Rzymu wygłasza przemówienie, w którym m.in. składa hołd tej instytucji za jej wysiłki na rzecz pojednania między narodami i pokoju; kard. A. Lienart proponuje włączenie przemówienia Ojca Świętego w ONZ do dokumentów soborowych, co zebrani przyjmują wielką owacją.


8 grudnia 1965

UROCZYSTE ZAMKNIĘCIE IV SESJI
I ZAKOŃCZENIE SOBORU WATYKAŃSKIEGO II


PODSUMOWANIE

Do udziału w pracach Soboru zaproszono 3070 biskupów – kurialnych, diecezjalnych i pomocniczych (tytularnych) i wyższych przełożonych zakonów męskich, ale łączna liczba uczestników wszystkich sesji Vaticanum II jest trudna do dokładnego ustalenia, gdyż różne źródła podają różne dane: od 2778 po 2860. Można jednak, bez obawy popełnienia większego błędu, przyjąć, że było ich ok. 2,8 tys., z tym, że jednorazowo w obradach brało udział ok. 2,2-2,5 tys. ojców soborowych. Wśród uczestników było 80 kardynałów, 7 patriarchów (w większości ze Wschodu), prawie 2,6 tys. arcybiskupów i biskupów diecezjalnych i pomocniczych, 97 przełożonych generalnych zakonów męskich.

Z Polski w obradach soborowych wzięło udział 63 biskupów (na niespełna 70 członków ówczesnego episkopatu), 3 przełożonych zakonnych, 3 ekspertów i 2 audytorów; oczywiście nie wszyscy oni uczestniczyli we wszystkich sesjach, ojcami soborowymi przez wszystkie te lata byli m.in.: prymas Polski kard. Stefan Wyszyński, arcybiskupi: krakowski – Karol Wojtyła (w I i II sesji jeszcze jako wikariusz kapitulny archidiecezji krakowskiej) i poznański – Antoni Baraniak oraz biskupi: łódzki - Michał Klepacz, opolski - Franciszek Jop i katowicki – Herbert Bednorz.

To największe dotychczas zgromadzenie w 2000-letniej historii Kościoła katolickiego gruntownie zmieniło wizję Kościoła rzymskokatolickiego. Kościół otworzył oczy na świat współczesny - tak lakonicznie ujął znaczenie Vaticanum II Luigi Accattoli, wybitny "watykanolog" dziennika "Corriere della Sera". W jego ocenie, minione cztery dekady posoborowe - mimo wszystkich kłopotów i zagrożeń - stanowią "jedną z najważniejszych i najpiękniejszych epok w historii chrześcijaństwa". Dzięki Soborowi doszło do tak głębokich zmian, że teologowie mówią dziś o czasach przed- i posoborowych. Na nowo został określony stosunek do innych religii i innych wyznań chrześcijańskich. Żaden z 20 wcześniejszych soborów nie poruszył w taki sposób kwestii stosunków między katolicyzmem a innymi religiami. Ojcowie soborowi uznali, że brama do życia wiecznego otwarta jest dla wszystkich sprawiedliwych ludzi, także tych, którzy nie znają Ewangelii. Do tego momentu obowiązywała zasada, że poza wiarą katolicką zbawienie nie jest możliwe „extra Ecclesia nulla salus”. Od Soboru nie ma już miejsca w Kościele katolickim dla antysemityzmu: Żydzi nie są już określani jako"bogobójcy". Dokument z 1965 r. pozwolił również Kościołowi katolickiemu podjąć nowe stosunki z wyznawcami islamu. Uznając u muzułmanów tę samą wiarę w Boga Abrahama, cześć dla Jezusa i Maryi, Sobór zwracał się do chrześcijan, by puścili w niepamięć przeszłość pełną nieporozumień i konfliktów, poczynając od Wypraw Krzyżowych, i współpracowali z nimi dla popierania sprawiedliwości społecznej, wartości moralnych, pokoju i wolności.

W czasie inauguracji Vaticanum II papież Jan XXIII, dziś błogosławiony Kościoła katolickiego, miał 82 lata, cierpiał na raka i zmarł kilka miesięcy później, nie mając możliwości przeżycia nowości, które sprawiły, że do historii przeszedł jako papież-reformator. Sobór zamknął jego następca Paweł VI 8 grudnia 1965 r., po czterech sesjach, z których każda trwała trzy miesiące. Papież Jan Paweł II, wówczas arcybiskup Krakowa, był jednym z najpracowitszych ojców soborowych. Z 3068 biskupów, którzy uczestniczyli w pracach Vaticanum II, dziś żyje już tylko kilkunastu, w tym 2 w Polsce.

Sobór Watykański II to największe wydarzenie w życiu Kościoła katolickiego w XX w. trwało od 11 października 1962 r. do 8 grudnia 1965 r. Wzięło w nim udział około 2800 biskupów. Przyjęli oni 16 dokumentów cztery konstytucje, dziewięć dekretów i trzy deklaracje. Odbyły się 136 posiedzenia (kongregacje generalne), w tym dziesięć publicznych. Wygłoszono 2212 przemówień, 4361 wystąpień złożono na piśmie. Przemówienia zostały zarejestrowane na taśmie magnetofonowej długości 220 kilometrów a następnie zamieszczone w 27 tomach, liczących łącznie ponad 10 tys. stron.Do współpracy zaproszono w sumie 460 ekspertów, z czego 235 duchownych (45 jezuitów, 42 dominikanów, 15 franciszkanów). Wśród ekspertów był m. in. młody niemiecki teolog ks. Joseph Ratzinger, obecny papież Benedykt XVI. Wśród 52 audytorów świeckich były takie postacie, jak Jacques Maritain, Jean Guitton czy Stefan Swieżawski. Obradom przysłuchiwało się 104 obserwatorów z innych Kościołów chrześcijańskich.

Jakkolwiek głównym twórcą Vaticanum II był bł. Jan XXIII, który już w 1959 r. zapowiedział zwołanie Soboru, to jednak należy pamiętać, że podobne myśli nurtowały wielu jego poprzedników. Rozpoczęty 8 grudnia 1869 r. Sobór Watykański I, w gruncie rzeczy nigdy nie został oficjalnie zakończony - bł. Pius IX ogłosił 20 października 1870 r., że odracza jedynie jego obrady do bardziej odpowiedniej chwili w związku z wybuchem kilka miesięcy wcześniej wojny francusko-pruskiej. Z Rzymu wycofano wtedy żołnierzy francuskich, którzy mieli bronić Papieża przed wojskami Garibaldiego, które w tej sytuacji zajęły Wieczne Miasto, kładąc kres istnieniu Państwa Kościelnego i doczesnej władzy papieży. Wielokrotnie więc powracała idea nie tyle zwołania nowego Soboru, ile raczej wznowienia obrad tamtego pierwszego. Takie zamiary żywił np. Pius XI (1922-39), który chciał omówić najbardziej nabrzmiałe problemy Kościoła. Ostatecznie jednak do tego nie doszło, ponieważ nad Europą i światem zawisła groźba wojny, oddalając perspektywę zwołania nowego Soboru. Również następny papież Pius XII (1939-58) rozważał możliwość zwołania soboru i nawet powołał w tym celu kilka komisji, których sekretarzem generalnym był belgijski teolog i misjolog o. Pierre Charles SI (1883-1954). Po czterech latach prac, prowadzonych w największej tajemnicy wraz z Kongregacją Świętego Oficjum (poprzedniczką obecnej Kongregacji Nauki Wiary), papież rozwiązał komisje, zanim zdołały one wypracować jakieś konkretne postanowienia. Główną przyczyną takiego posunięcia były poważne rozbieżności między członkami komisji i kongregacji. Jeszcze raz powrócono do tej sprawy pod koniec pontyfikatu Piusa XII, tyle że tym razem inicjatorami były środowiska intelektualistów katolickich, a dyskusja nad propozycjami toczyła się na łamach prasy.

Dopiero bł. Jan XXIII, którego ze względu na podeszły wiek w chwili wyboru (miał prawie 77 lat) uważano za "papieża przejściowego", zdobył się na śmiały i dalekosiężny krok ogłoszenia Soboru Watykańskiego II. Po raz pierwszy poinformował o swoim zamiarze 25 stycznia 1959 r. na zakończenie Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan, w bazylice św. Pawła za Murami. Powiedział wówczas, że ma to być wydarzenie służące odnowie życia kościelnego i ożywieniu wiary chrześcijańskiej. Właściwe przygotowania do Vaticanum II rozpoczęły się w 1960 r., przy czym - mimo sprzeciwu różnych środowisk, również w najbliższym otoczeniu papieża - zaprosił on do udziału w tym światowym forum przedstawicieli innych wspólnot wyznaniowych jako obserwatorów. Oddzielną grupę stanowili świeccy, którzy mieli status audytorów.

Łącznie w ciągu trzech lat trwania Soboru uczestniczyło w nim prawie 2,8 tys. biskupów z całego świata, zarówno ordynariuszy, jak i biskupów pomocniczych; nie uczestniczyli biskupi z pobliskiej Albanii, trwały dotkliwe prześladowania religijne, które w intencji władz komunistycznych miały uczynić ten kraj pierwszym ateistycznym państwem świata. Z Polski i Jugosławii, poza nielicznymi przypadkami, biskupi mogli regularnie brać udział w Soborze. Natomiast z Czechosłowacji, ZSRR, Litwy, Węgier i NRD – odwrotnie, tylko kilku biskupom pozwolono na wyjazd do Rzymu. Z Polski w obradach soborowych wzięło udział 63 biskupów (na niespełna 70 członków ówczesnego episkopatu), 3 przełożonych zakonnych, 3 ekspertów i 2 audytorów. Nie wszyscy oni uczestniczyli we wszystkich sesjach. Ojcami soborowymi przez wszystkie te lata byli m.in.: prymas Polski kard. Stefan Wyszyński, arcybiskupi: krakowski - Karol Wojtyła (w I i II sesji jeszcze jako wikariusz kapitulny archidiecezji krakowskiej) i poznański - Antoni Baraniak oraz biskupi Michał Klepacz z Łodzi, Franciszek Jop z Opola i Herbert Bednorz z Katowic.

Obecnie (2010) żyje na świecie około 90 biskupów, ojców Soboru Watykańskiego II.


Kościół we Francji dyskutuje o Soborze

Francuski Kościół przeżywa tegoroczny Wielki Post (2010) pod znakiem Soboru Watykańskiego II. Temu tematowi poświęcona była niedawna sesja studyjna tamtejszego episkopatu. „Sobór znowu znalazł się w centrum dyskusji i polemik” – powiedział dziennikowi La Croix organizator sesji abp Pierre-Marie Carré. Przyczyniło się do tego rozpoczęcie dialogu Stolicy Apostolskiej z lefebrystami, a także zmiana wrażliwości kościelnej. „Na przykład, kiedy w 1985 r. obradował na ten temat synod w Watykanie, za kluczowe pojęcie Soboru uważano eklezjologię wspólnoty, dziś mówi się raczej o Kościele wsłuchanym w Boga” – zauważył abp Carré. W jego przekonaniu niezbędne jest więc nowe odczytanie soborowych dokumentów.

Krytyki na jaką zasługuje niekiedy posoborowy Kościół nie należy jednak mylić z krytyką samego Soboru. Zwrócił na to uwagę pomocniczy biskup Paryża Éric de Moulins-Beaufort. W wywiadzie dla Radia Watykańskiego przypomniał on, że reformy potrzebuje Kościół, a nie Sobór. Ecclesia semper purificanda – Kościół zawsze potrzebuje oczyszczenia. Dokumenty Soboru reformy nie potrzebują, choć są dokumentami ludzkimi, a przez to niedoskonałymi – zaznaczył bp de Moulins-Beaufort. Niektóre rzeczy trzeba sprecyzować, bo Kościół wciąż idzie na przód i z czasem lepiej rozumie, czego chce od niego Chrystus. Nauczanie Soboru nie wyczerpuje też tematów, które zostały na nim podjęte. Ale to jeszcze nie powód, by je reformować – podkreślił pomocniczy biskup Paryża.

Polemiki wokół Soboru są w tym mieście bardzo silne. Jak wykazały ostatnie badania 34, 5 proc. praktykujących katolików w Paryżu pragnie na przykład stałego powrotu do przedsoborowej liturgii. Nic więc dziwnego, że tematyce Soboru poświęcono tam w tym roku coniedzielne konferencje wielkopostne w katedrze Notre-Dame oraz specjalną konferencję o reformie liturgicznej, która odbędzie się 14 marca. Jak powiedział Radiu Watykańskiemu jej organizator ks. Matthieu Rougé, jednym z jej celów jest ukazanie, że nie można utożsamiać samego Soboru z tym, co stało się w ostatnich dziesięcioleciach z liturgią Kościoła. „Trzeba dobrze odróżnić nauczanie Soboru Watykańskiego II, które zawiera ogólne zasady reformy, od tego jak ta reforma została przeprowadzona najpierw przez komisję ekspertów, a następnie w poszczególnych Kościołach lokalnych, i w końcu w konkretnych parafiach czy wspólnotach” – powiedział ks. Rougé. W jego przekonaniu na kolejnych szczeblach reformy mogło dojść do jej zubożenia, niezbyt poważnego potraktowania, czy wręcz niezrozumienia. A ponadto dochodziło też do banalizacji liturgii – wyjaśnia paryski liturgista. To wszystko nie należy jednak do ściśle rozumianej reformy, której chciał Sobór. I tu jest miejsce na zmiany, ulepszenia, które już się dokonują – podkreśla ks. Rougé.

Z kolei zdaniem paryskiego sufragana bp. de Moulins-Beaufort w trakcie posoborowej reformy liturgii zagubiono niekiedy jej głębokie rozumienie. Aby to zmienić, nie wystarczą drobne zmiany, lecz potrzebny jest wielki wysiłek pedagogiczny. W tym kierunku prowadzi Kościół Benedykt XVI. „Zwłaszcza we Francji – powiedział Radiu Watykańskiemu bp de Moulins-Beaufort – wprowadzając posoborową liturgię, zatraciliśmy głębokie rozumienie liturgii i jej języka. Papież zachęca nas teraz, byśmy na nowo nauczyli się tego głębokiego pojmowania liturgii”. Pomocniczy biskup Paryża przypomina, że owo dążenie do wyjaśnienia liturgii, jej języka rozpoczęło się jeszcze przed soborem. Był to wielki wysiłek pedagogiczny czy mistagogiczny ówczesnego Kościoła, którego Benedykt XVI doświadczył w swej młodości. „Myślę, że bardzo mu zależy – powiedział bp. de Moulins-Beaufort – aby i dziś chrześcijanie mogli odkryć ten wielki skarb, jakim jest liturgia. W tym duchu należy też rozumieć jego decyzje. Ułatwienie dostępu do liturgii przedsoborowej to odpowiedź na pragnienia tych, którym bliska jest ta forma liturgii. Ale Papieżowi chodzi o rzeczywistość znacznie szerszą, o pracę nad całym ludem chrześcijańskim, nad wszystkimi wierzącymi, aby dać im głębsze, bardziej osobiste, teologiczne i biblijne rozumienie tego, czym jest liturgia” – powiedział Radiu Watykańskiemu pomocniczy biskup Paryża Éric de Moulins-Beaufort.

Polscy Biskupi Soboru